Cartref > Prosiectau >

Cloddfa Llangynfelyn, Cors Borth 2005

Cyflwyniad

Yn ystod Mehefin 2004 bu Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed wrthi'n cloddio llwybr pren yn Llancynfelyn ger Tal-y-bont yng ngogledd Ceredigion. Archwiliwyd y llwybr gyntaf ym mis Mawrth 2004 pan gafwyd dyddiadau radiocarbon o ddwy sampl o'r pren. Dangosodd y dyddiadau hynny i'r llwybr gael ei adeiladu rywbryd rhwng OC 900 ac OC 1020.

Mae'r llwybr ar gyrion Cors Fochno, sef darn o wlyptir sy'n cynnwys corsydd llanw a chorsydd dwr croyw, ac mae'n safle o bwys ecolegol mawr. Am flynyddoedd lawer, mae ymylon y corstir wedi'u hadennill i'w ffermio. Mae'r broses honno'n dal i fynd yn ei blaen ac wedi arwain yn ddiweddar at ddarganfod safleoedd archaeolegol nad oeddent yn hysbys cynt. Gan fod y tir yn llawn dwr, mae defnyddiau fel pren, a fyddai fel rheol yn pydru dros amser, wedi goroesi. Un safle o'r fath yw'r llwybr pren hwn.

Gellir ei weld ar wyneb y tir ar ffurf banc isel sy'n rhedeg ar draws cae pori. Ym mis Mawrth eleni fe gloddiwyd ffos ar draws y banc a chafwyd ei fod yn gorchuddio cyfres o ddarnau pren a ffurfiai lwybr sy'n rhyw 1.5m o led. Cawsai'r darnau pren eu gosod ar draws dwy 'gledren' bren, a chynhelid yr adeiladwaith cyfan gan gyfres o begiau neu stanciau a gawsai eu curo i'r mawn.

Mae llwybrau pren tebyg i'r un yn Llancynfelyn wedi'u cofnodi a'u cloddio mewn llawer rhan o Brydain ac Iwerddon. Amrywiant yn fawr o ran eu dyddiad ' o'r oes Neolithig gynnar (dros 5000 o flynyddoedd yn ôl) hyd at yr Oesoedd Canol. Cryn syndod oedd cael ar ddeall bod y llwybr pren yn Llancynfelyn yn dyddio o gyfnod cyn y Goresgyniad Normanaidd, ac mae hynny'n ychwanegu at natur anarferol y darganfyddiad. Mae'n bosibl mai llwybr ar draws y gors tuag at yr eglwys a'r anheddiad yn Llancynfelyn oedd hwn. Bydd cloddio'r llwybr yn ein helpu i ddeall technegau trin y pren a'r ffordd y câi'r coetir lleol ei reoli i gynhyrchu pren yn ystod yr Oesoedd Canol cynnar. Bydd y cloddio hefyd yn dweud rhagor wrthym am natur yr amgylchedd yn y rhan hon o Geredigion fil o flynyddoedd yn ôl.

Hoffem ddiolch i'r ffermwr, Mr Dilwyn Jenkins, am adael i ni gloddio yn ei gae, i Cadw am ddarparu cymorth ariannol, ac i fyfyrwyr a staff Prifysgol Birmingham am helpu gyda'r cloddio.

 

Cofnodi ac Asesu gwaith Achub Mawrth 2004

Ymgymerwyd â gwaith cofnodi gwaith achub strwythur blwch pren ym mis Medi 2002, yn Llangynfelyn, ger Talybont (NGR SN64929064). Roedd ffermwr lleol wedi darganfod y strwythur wrth wneud gwaith gwella tir ar ochr ddeheuol Cors Fochno. Cafodd dau ddyddiad radiocarbon o'r Oes Efydd eu pennu ar gyfer samplau o'r pren derw a darganfuwyd tystiolaeth o dwmpath llosg cysylltiedig pan gafodd y cae ei aredig. Gwnaed y gwaith achub hwn ym mis Mawrth 2004 drwy werthuso ar raddfa fach strwythurau hirfain a leolwyd mewn cae cyfagos â chymorth oddi wrth gronfa wrth gefn Cadw. Gweddillion llwybr pren oedd y strwythur hirfain a oedd wedi'i orchuddio gan haenau o gerrig mân. Pennwyd dyddiadau radiocarbon ar gyfer dwy sampl o'r pren sef rywbryd yn ystod y 10fed a'r 11fed ganrif OC.

Y 'blwch' pren a gofnodwyd yn ystod gwaith gwella tir yn Llangynfelyn wrth ochr Cors Fochno

 

Y gwaith cloddio Mehefin 2004

Yn ystod mis Mehefin aeth yr Ymddiriedolaeth ati i gloddio'r llwybr pren yn rhannol. Daeth myfyrwyr o Sefydliad Archaeoleg a Hynafiaeth Prifysgol Birmingham i gynorthwyo â'r gwaith. Archwiliwyd dwy ran o'r llwybr ac ymgymerwyd â rhaglen sylweddol o waith samplo paleo-amgylcheddol. Awgryma dyddiadau dendrocronolegol fod tri o'r darnau pren yn dod o goed a gafodd eu cwympo rhwng OC1080 ac OC1120.

Lleolwyd un o'r ffosydd ar ben deheuol y llwybr gweladwy lle roedd y llwybr yn mynd dros ardal eang o weddillion llosgi a diwydiannol. Gobeithir y bydd samplau o'r gwastraff hwn yn awgrymu natur a dyddiad y prosesau diwydiannol a oedd yn digwydd yn yr ardal. Ymddengys ei bod yn bosibl bod y llwybr yn cysylltu'r ardal hon o weithgareddau diwydiannol ag 'ynys' Llangynfelyn tua'r gogledd.

Bu diddordeb lleol sylweddol yn y gwaith cloddio. Daeth ysgolion lleol i weld y gwaith a chynhaliwyd diwrnod agored llwyddiannus iawn. Cafodd y gwaith lawer o sylw yn y cyfryngau lleol ac mewn rhaglenni newyddion ar y teledu yn ogystal. Cynhaliodd yr Ymddiriedolaeth ddyddiadur cloddio er mwyn cyd-fynd â'r gwaith cloddio yn 2004 a gellir ei weld o hyd yma.

Mae’r gwaith o adnabod coed o gloddiad 2004 yn adlewyrchu’r defnydd o dderw a gwern yn y llwybr, sy’n adlewyrchu’r adnoddau sydd ar ac wrth ymyl y gors. Mae asesiad cychwynnol o baill o dan y llwybr hefyd wedi dynodi bod ynn, bedw a chyll yn tyfu yn y fan hon cyn i’r llwybr gael ei adeiladu. Aed a golosg a ddarganfuwyd yn y dyddodiadau diwydiannol am ddyddio radiocarbon a chafwyd y dyddiadau hyn sef 60CC – 90AD a 20AD – 220AD, sy’n awgrymu gweithgarwch o ddiwedd yr Oes Haearn – Rhufeinig.

Mae gan ardal Llangynfelyn - Talybont hanes hir ac mae llawer wedi’i ysgrifennu am hanes y gwaith plwm a chopr, gyda sawl gwaith mwyngloddio o wahanol ddyddiadau, gan gynnwys gweithfeydd o oes y Rhufeiniaid o bosib. Nid ydym yn siwr ar hyn o bryd o natur y gweithgarwch. Serch hynny, rhyw fath o brosesu oedd yn gysylltiedig â smeltio plwm sy’n fwyaf tebygol. O bosib roedd yna smeltio yn digwydd i’r de neu ddwyrain, ar y tir sych ar ymyl deheuol y gors. Mae’n bosib fod y Gaer Rufeinig yn Erglodd, c.500m i’r de ddwyrain o’r safle, hefyd yn berthnasol, sy’n awgrymu bod milwyr Rhufeinig yn bresennol yn yr ardal o bosib er mwyn diogelu adnoddau o fetel lleol.

 

Cloddiad – Mehefin 2005

Dyma’r ail dymor o gloddio yn safle llwybr Cors Borth ac unwaith eto wnaeth myfyrwyr o Brifysgol Birmingham gymryd rhan ynddo.

Y prif amcanion ar gyfer cloddiad y tymor hwn oedd i:

· benderfynu ar y berthynas, os oes yna un, rhwng y dyddodiadau diwydiannol a’r llwybr.
· asesu maint, cymeriad, dyddiad ac arwyddocâd y dyddodiadau diwydiannol ac unrhyw cymhlygion prosesu cysylltiedig.
· adfer mwy o dystiolaeth o ran dyddio ar gyfer y llwybr a deunydd diwydiannol.
· ymgymryd â rhaglen systemataidd o samplo palaeoamgylcheddol er mwyn archwilio’r tirwedd cyn ddiwydiannol ac i asesu dylanwad y gweithgarwch diwydiannol ar y dirwedd honno.

Cynllun yn dangos lleoliad yr ardal sy’n cael ei gloddio. Datgelwyd yr olion smeltio yn T21.

Cynllun yn dangos lleoliad yr ardal sy’n cael ei gloddio. Datgelwyd yr olion smeltio yn T21.

Er mwyn cyflawni’r amcanion hynny penderfynwyd gweithredu strategaeth o gloddio ardal agored a thyllau prawf. Agorwyd dau waith cloddio ardal agored; ym mhen deheuol y llwybr (T6 – wnaeth hwn ail agor rhan o T4 o 2004) ac ar draws gwrthglawdd amlwg (T7), a gredwyd i fod yn lleoliad addawol ar gyfer ffwrnais. Cloddiwyd y tyllau prawf, a oedd yn wreiddiol yn mesur 1m x 1m, ar draws ardal lydan. Ehangwyd rhai tyllau prawf er mwyn archwilio nodweddion a dyddodiadau a ddarganfuwyd.

Mae’n amlwg bod y llwybr yn hwyrach ac, felly, ddim yn perthyn yn uniongyrchol i’r gweithgarwch diwydiannol. Daethpwyd o hyd i aelwyd smeltio. Mae galena a gweddillion o wastraff wedi’i ddarganfod sy’n dynodi bod smeltio plwm wedi digwydd ar y safle. Cofnodwyd dyddodiadau helaeth o falurion a deunydd gwastraff dros ardal lydan ac mae’n ymddangos bod y gweithgarwch diwydiannol cryn bellter i’r dwyrain – gorllewin ar hyd ymyl y gors.

Ymgymerwyd â gwaith samplo er mwyn darparu deunydd ar gyfer dadansoddiad palaeoeamgylcheddol, dendrocronoleg, dyddio radiocarbon a dadansoddiad diwydiannol er mwyn bod o gymorth i ddeall y safle a’i le yn y dirwedd.

Yr aelwyd smeltio yn T21

Yr aelwyd smeltio yn T21

 

Mae adroddiad dros dro ar y cloddiad wedi’i lunio a’i gyflwyno i Cadw.

 

Cysylltiad i Ddyddiadur Cloddio Llangynfelyn 2005

 

Cloddio'r llwybr pren yn Llangynfelyn

Ebrill 2006 - Mawrth 2007: yr asesiad yn dilyn y cloddiad

Mae gwaith wedi dechrau ar gam cyntaf y rhaglen yn dilyn y gwaith cloddio ar lwybr pren sy’n gysylltiedig â deunydd diwydiannol sydd wedi’i adael yn Llangynfelyn, Talybont. Yn ystod y ddau dymor o waith cloddio, ymgymerwyd â samplo er mwyn darparu deunydd ar gyfer dadansoddi palaeoamgylcheddol, dendrocronoleg, dyddio radiocarbon a dadansoddi diwydiannol er mwyn bod o gymorth i ddeall y safle a’i le yn y dirwedd. Bellach mae’r deunydd hwn yn cael ei asesu er mwyn penderfynu ar ei botensial o ran gwneud gwaith dadansoddi pellach. Ar hyn o bryd mae’r gwaith hwn yn cynnwys y canlynol:

Asesiad a dadansoddiad cychwynnol o samplau o golofnau paill – Astrid Caseldine
Asesiad a dadansoddiad cychwynnol o bren er mwyn eu hadnabod a dendrocronoleg – Nigel Nayling.
Adnabod rhywogaethau coed ag eithrio derw – Astrid Caseldine
Asesiad a dadansoddiad cychwynnol o samplau a gasglwyd o weddillion chwilen a ffawna micro eraill – Prifysgol Birmingham
Dadansoddi samplau slag a leinin ffwrnais (metalograffeg a darn SEM o fetel, gwydr a deunydd sydd heb ei addasu (yn cynnwys gweddillion ar leinin y ffwrnais) er mwyn penderfynu natur y broses smeltio) – Lorna Anguilano (UCL)
Asesiad cemegol o waelodion samplau monolith – samplo cyfresol o monoliths a dadansoddi pwynt ar samplau mawr. Y nod yw cofnodi’r newid mewn dwysedd y llygredd plwm a metel; y newid yn y mathau o brosesau; a’r newidiadau o ran ffynhonnell y mwyn – Tim Mighall a Simon Timberlake
Asesiadau mwynegol a deunyddiol y gwaelodion (yn cynnwys cyfansawdd mwynol y rwbel a chyfanswm y golosg). Y nod yw chwilio am dystiolaeth o ran gwreiddiau’r gwaelodion – Simon Timberlake
Asesu darnau mawr er mwyn chwilio am weddillion o blanhigion wedi’u llosgi, adnabod golosg a dyddio radiocarbon (yn cynnwys y rheini sy’n gysylltiedig â’r llwybr) – Astrid Caseldine a Nigel Page
Dadansoddi mineralau trwm (plwm, sinc, copr ac ati) o golofnau o baill er mwyn mynd i’r afael â chronoleg a gweithgarwch diwydiannol yn yr ardal - John Crowther

 

Adroddiad Llangynfelyn a gyhoeddwyd yn 2012 (mewn ffurf PDF - yn agored mewn ffenestr newydd)

 

Cyswllt y Prosiect: Ken Murphy - k.murphy@dyfedarchaeology.org.uk

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]