Cartref >

Dyddiadur Cloddio Mynydd y Betws 2017

 

Mae pobl wedi defnyddio'r rhostir a elwir yn Fynydd y Betws am filoedd ar filoedd o flynyddoedd. Y dystiolaeth fwyaf amlwg o ddefnydd yw'r fferm wynt a adeiladwyd yn ddiweddar: mae tystiolaeth o ddefnydd sy'n mynd ymhellach yn ôl yn anos ei chanfod.

Fe gloddiodd glowyr o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, o leiaf, siafftau a cheuffyrdd er mwyn cyrraedd yr haenau glo bas ar y rhostir. Mae llinellau pantiau yn marcio arwynebedd yr hen weithfeydd glo hyn. Byddai rhai o'r glowyr wedi byw yn y bythynnod a thyddynnod, sydd bellach yn wag, a welir ar hyd y rhostir.

Yn y gorffennol pell iawn, o tua 3000BC tan 1500BC, cyfnod y mae archaeolegwyr yn ei alw yr Oes Efydd, byddai pobl yn defnyddio'r rhostir i gladdu'r meirw ac i berfformio seremonïau. Wedi'u gwasgaru ar hyd y rhostir, ceir nifer o dwmpathau isel, crwn, a elwir yn feddrodau crwn. Byddai pobl yr Oes Efydd wedi cloddio bedd, gosod gweddillion llosg corff aelod pwysig o'r gymuned neu aelod o'r teulu ynddo ac yna'i orchuddio â thwmpath o gerrig neu bridd. Y twmpathau hyn a welir ar y rhostir. Tra'r oedd y fferm wynt yn cael ei hadeiladu, darganfuwyd llinell o gerrig bychain yn rhedeg am gannoedd o fetrau ar hyd y rhostir. Mae rhesi neu aliniadau o gerrig yn anesboniadwy, ond mewn mannau eraill ym Mhrydain maent fel arfer i'w canfod mewn cysylltiad â henebion eraill o'r Oes Efydd, megis beddrodau crwn.

Yn ystod y broses o adeiladu'r fferm wynt, fe gloddiodd archaeolegwyr yn lleoliadau'r tyrbinau gwynt ac ar hyd cwrs llwybrau newydd. Fodd bynnag, gan mai'r bwriad oedd i'r fferm wynt osgoi safleoedd archaeolegol hysbys, ychydig iawn a ganfuwyd. Felly, mae cloddiad archaeolegol cymunedol 2017 yn gyfle i ddysgu mwy am bobl gynhanesyddol Mynydd y Betws. Bydd tri thwmpath (Rhifau 871, 110471 a 110471 ) a rhannau o'r aliniad cerrig yn cael eu harchwilio.

 


Twmpath 871 (Llun gan Sandy Gerrard)

 


Twmpath 110471 (Llun gan Sandy Gerrard)

 


Twmpath (y twmpath olaf cyn yr aliniad cerrig) 110472 (Llun gan Sandy Gerrard)

 


Aliniad cerrig (Llun gan Sandy Gerrard)

Diwrnod 1 - Dydd Llun 10 Gorffennaf

Fe dechreuodd y cloddio mewn tri lleoliad gyda cael gwared o'r lystyfiant a'r uwchbridd.

 


Golygfa pell y gwaith cloddio ar dwmpathau 871 a 110471

 


Gwaith yn cynnyddu ar dwmpath 110471

 


Gwaith cynnar ar dwmpath 871

 


Dechrau ar yr aliniad garreg

 

 

Diwrnod 2 Dydd Mawrth 11 Gorffennaf

Diwrnod gwlyb, ond bu'r gwaith yn symud ymlaen yn dda.

 


Carn twmpath rhif 110471 yn dechrau dod i'r golwg o'r pridd.


Mae carn twmpath rhif 671 yn amlwg yn y llun yma.

 

Diwrnod 3 Dydd Mercher 12 Gorffennaf

Fe ymwelodd disgyblion o Ysgol Betws â'r safle ac fe wnaethon ymuno mewn gan gloddio twmpath rhif 110471. Mae siâp y carn ar y safle hwn yn dechrau dod yn gliriach.


Disgyblion Ysgol Betws yn glanhau wyneb carn twmpath rhif 110471.


Twmpath rhif 871 bron bod yn barod i'w gynllunio a cael tynnu lluniau.

 

Diwrnod 4 - Dydd Iau 13 Gorffennaf

Parhaodd y gwaith ar lanhau carneddau y twmpathau rhif 871 a rhif 110471. Mae gwaith ar y rhes o gerrig yn parhau gyda dwy ffos fechan yn cael eu llydanu mewn i un ffos sengl.

 


Twmpath rhif 110471 mae gwyneb y garn yn ymddangos yn llawn.


Gwaith yn parhau ar clirio y garn o dan twmpath rhif 871.


Ymestyn y ffos ar draws y rhes gerrig. Gall dwy o gerrig y rhes i'w gweld ger ochrau'r ffos.

 

Diwrnod 5 Dydd Gwener 14 Gorffennaf

Parhaodd y gwaith o lanhau carn rhif 871, a fe dechreuwyd cloddio ar garn rhif 110471. Fe ddarganfyddwyd pedwar fflint wedi eu gweithio a crafwr ewin bys bawd yng ngharn rhif 110471. Yn ogystal a rhain, i'n syndod, roedd yna hefyd dau ddarn o wydr Rhufeinig. Gwnaethwyd cynnydd pellach ar y rhes gerrig.


Cloddio carn rhif 110471.

Diwrnod 6 Dydd Sadwrn 15 Gorffennaf

Diwrnod gwlyb iawn ar gyfer ein diwrnod 'agored i'r cyhoedd' cyntaf. Daeth ymwelwyr i weld y cloddiadau hyd yn oed yn ystod y glaw trymaf. Roedd cloddio yn amhosib, ond fe gafodd peth recordio ei wneud.


Cynlluni carn rhif 871.


Y rhes gerrig!

Diwrnod 7 Dydd Sul 16 Gorffennaf

Diwrnod gwlyb arall ar gyfer yr ail o'n diwrnodau agored. Nid oedd mor wlyb a ddoe, felly fe gafodd rhywfaint o gynnydd ei wneud.


Carn rhif 871 ar ol cael gwared o'r rhwbel. Mae siâp cylchol y garn yn dechrau ymddangos.


Y cloddio yn parhau ar garn rhif 110471.


Dangos y cloddiad ar y rhes gerrig i'r ymwelwyr.

 

Diwrnod 8 Dydd Llun 17 Gorffennaf

Ar ôl cael gwared o'r cerrig rhydd ar garn rhif 871 roedd yn bosib i weld siâp crwn gwreiddiol yr heneb. Ar safle carn rhif 110471 cafodd pridd golosg-gyfoethog ei ddatgelu o dan y garn. Parhaodd y gwaith o ddatgelu manylion y rhes gerrig.

 


Siâp crwn carn rhif 871 wedi ei ddatgelu.


Y pridd cladd o dan carn rhif 110471.


Cloddio'r rhes gerrig.


Ymweliad gan ddisgylblion Ysgol y Bedol.

 

Diwrnod 9 Dydd Mawrth 18 Gorffennaf

Parhaodd y gwaith ar y tri safle. Fe agorwyd dwy ffos newydd yn agos i carn rhif 110471, un ar draws clogfaen ac un ar garn posibl arall.

 


Carn rhif 871.


Y ddwy ffos newydd.

 

Diwrnod 10 Dydd Mercher 19 Gorffennaf

Diwrnod gwlyb, ond cafodd cynnydd da ei wneud. Mae carn rhif 871 yn profi i fod yn fwy cymhleth nag a feddyliwyd lle gyntaf, gyda tomen bridd posibl o dan y cerrig. Mae pwll bas wrth ochr y rhes gerrig yn ddadlennol.

 


Carn rhif 871 gyda rhan fwyaf o'r cerrig wedi eu symud i ffwrth.


Mae holl gerrig carn rhif 110471 wedi eu symud i ffrwrdd. Gellir gweld olion y pridd cladd yn glir.

 

Diwrnod 11 Dydd Iau 20 Gorffennaf

Cloddiwyd yr ardal ganolog o garn rhif 871 yn gyfan gwbl - doedd ddim claddiad canolog yn bresennol. Hefyd, nid oedd claddiad canolog is Carn rhif 110471, ond fe gofnodwyd marciau aradr yn y pridd o dan y garn. Fe wnaeth un o'r ffosydd newydd groesi garn arall. Profodd y pwll wrth ochr y rhes gerrig fod yn nodwedd naturiol.

 


Ardal ganolog carn rhif 871 yn dangos pen dyddodion daearegol.


Marciau aradr o dan carn rhif 110471.


Safle cairn 110471 wedi ei ôl-lenwi.


Carn wedi ei ddatgelu mewn ffos newydd.


Cloddio'r pwll bas ger ochr y rhes garreg.

 

Diwrnod 12 Dydd Gwener 21 Gorffennaf

Fe wnaethwyd ôl-lenwi safle 871 ar ddiwrnod gwlyb - y diwrnod terfynol o'r gwaith cloddio.


Y safle wedi ei ôl-lenwi.

 

Bydd yn rhaid i'r canlyniadau terfynol aros am y ddadansoddiadau ôl-gloddio. Mae'r ffaith nad oes claddiad ganolog yn garn rhif 871 yn ddryslyd, gan fod ganddo ymddangosiad heneb o'r Oes Efydd, ond yn llai rhyfedd gyda'r garn anstrwythuredig llai, sef rhif 110471. Nid yw'r darganfyddiad o wydr Rhufeinig yn y garn llai yn hawdd i'w esbonio. Nid yn annisgwyl, mi ddarganfyddwyd unrhyw eitemau i helpu i dyddio'r rhes gerrig.

 

 

 

 

[click for navigation menu if not present]

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]