Cartref >

Dyddiadur Cloddio Llangwm, Sir Benfro 2016

Mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed wedi cael ei gomisiynu gan Treftadaeth Llangwm i gynnal ymchwiliad archaeolegol yn Great Nash ger Llangwm. Roedd y tŷ yn Great Nash yn sedd deuluol i'r teulu De La Roche, a oedd yn disgyn o deulu Fflemeg pwysig a oedd wedi'u caniatau i feddiannu tiroedd yng ngorllewin Sir Benfro gan Harri I yn gynnar yn y 12fed ganrif, nid fod y trigolion Cymreig brodorol wedi'u ymgynghori ar hyn.

Mae'r Prosiect Treftadaeth Llangwm wedi tyfu allan o'r angen i gynnal atgyweiriadau hanfodol i Eglwys Sant Jerome yn Llangwm. Yn ogystal â'r gwaith hwn mae'r prosiect yn ceisio i ymchwilio mwy i mewn i'r teulu De La Roche, y cysylltiad Fflemeg a'u dylanwadau diwylliannol. Bydd canlyniadau'r prosiect yn cael eu defnyddio i ddarparu gwybodaeth am yr agwedd anhysbys a phwysig iawn o hanes Sir Benfro.

Mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed wedi bod yn gweithio gyda gwirfoddolwyr i gynnal arolwg geoffisegol o'r ardd furiog yn Nhŷ Great Nash ac hefyd wedi bod yn targedu ffosydd i obeithio darganfod mwy am ei gorffennol canoloesol.

Ein gobaith mwyaf yw i ddod o hyd i ddeunydd â gellir ei gysylltu'n uniongyrchol gyda Fflandrys, yn obeithiol mewn ffurf crochenwaith wedi'i fewnforio. Mae ein chwiliad yn dechrau.

Gwefan Prosiect Treftadaeth Llangwm - http://www.heritagellangwm.org.uk/index.html

Wythnos 1:

11 i 15 Ebrill: Arolwg geoffisegol tu fewn yr ardd furiog a'r maes i'r de.

Dechreuom yr wythnos gyntaf yn Great Nash yn clirio yr ardd furiog, symud y mieri, y canghennau wedi torri a'r tomenni rwbel. Roedd hyn yn galluogi ardal fwy o faint o'r ardd furiog i gael ei arolygu.


Clirio yr ardd, gyda Rob yn arddangos un o'n darganfyddiadau cyntaf - soser gyfan crochenwaith Denby o tua 1970

Fe gynhaliwyd yr arolwg geoffisegol gan ddefnyddio gradiomedr, sy'n mesur amrywiadau bach iawn yn y maes magnetig o dan y ddaear. Mae rhain yn gallu dangos presenoldeb nodweddion archeolegol fel pyllau, ffosydd neu waliau. Mae'r arolygon yn cael eu cynnal dros grid fel bod y canlyniadau yn cael eu plotio ar fap ac yn caniatau dehongliad o'r canlyniadau. Fe roeddem hyfforddiant i'n gwirfoddolwyr i osod allan y gridiau a defnyddio'r gradiomedr.


Defnyddio'r gradiomedr tu fewn yr ardd furiog


Arolwg gradiomedr o'r maes i'r de, gyda Tŷ Great Nash y tu ôl

Mae canlyniadau'r arolwg yn y maes wedi dangos fod cyn faint yr ardd furiog dros ddwywaith y maint y mae yn awr. Nodwyd hefyd ffiniau caeau eraill sy'n cyfateb gyda mapio 19eg ganrif. Gwelwyd hefyd nodwedd linellol mawr yn alinio o'r gogledd i'r de (ffos bosibl) yn rhedeg trwy'r safle. Nid yw'r nodwedd yma sy'n ymestyn i mewn i'r ardal ardd furiog, yn cael ei ddangos ar unrhyw fapiau eraill. Yn yr ardd furiog a'r cae fe nodwyd nifer o byllau.

Mae'r arolwg yr ardd furiog wedi ein galluogi i nodi ardaloedd i'w cloddio gyda ffosydd treial.

Trwy gydol yr wythnos yr ydym wedi bod yn casglu darnau bach o grochenwaith canoloesol yn y cae i'r de o'r ardd furiog, sy'n argoeli'n dda.


Canlyniadau yr arolwg geosffisegol

Wythnos 2:

18 a 19 Ebrill: Agored y ffosydd

Dechreuodd yr ail wythnos gyda'r cloddio gan llaw o ddwy o'r ffosydd yn targedu y ffosydd a'r pyllau a nodwyd yn yr arolwg geoffisegol. Fe gafodd y ffosydd eu ddad-tywarchu ac yna cafodd ein gwirfoddolwyr eu cyflwyno i'r gaib a rhaw. Fe wnaethom gynnydd da dros y ddau ddiwrnod i gael gwared o'r haen drwchus o bridd yr ardd o'r ffosydd uwchben y lefelau archeolegol posibl isod. Mae llawer o ddarganfyddiadau wedi eu casglu, rhan fwyaf o'r oed fodern, ond gyda nifer dda o deilchion crochenwaith canoloesol hefyd.


Heather a Mike yn dechrau dad-tywarchu Ffos 2


Dilys yn cael gwared o'r tywarch olaf o Ffos 1

20 Ebrill:

Heddiw, rydym wedi bod yn glanhau y ffosydd gan llaw, gyda llawer o'n gwirfoddolwyr yn dysgu'r grefft o ddefnyddio trywel. Mae'r ddwy ffos yn dechrau dangos nodweddion: pwll posibl gyda darnau mawr o grochenwaith canoloesol diweddarach yn Ffos 1 a ffos bosibl gyda llawer o ddarnau bach o garreg yn Ffos 2. Dim yn hapus, fe penderfynwyd agor trydedd ffos llai o faint - ac yn anffodus mae'n edrych ei fod wedi ei ymguddio gan uwchbridd llawer dyfnach na'r ffosydd eraill.


Kim, Jacqui, Mike a Heather yn trywelio Ffos 1

21 Ebrill:

Heddiw, rydym wedi sylweddoli bod yr archaeoleg yn y hanner gorllewinol o Ffos 1 yn llawer fwy bas na'r archaeoleg yn yr haner dwyreiniol. Cafodd nifer dda o ddarnau o grochenwaith canoloesol eu darganfod yn hanner gorllewinol y ffos a cafodd nodweddion eraill eu nodi, gan gynnwys olion wal gerrig. Yn yr hanner dwyreiniol mae angen cael gwared mwy eto o bridd yr ardd cyn i ni gyrraedd y lefelau archeolegol.

Rydym wedi nodi pwll yn Ffos 2 ac olion hen goeden afal. Mae'r ffos llawn cerrig a amheuir wedi bod yn fwy anodd i'w ddiffinio ac mae'r gwaith yn parhau yma.

Yn ystod y bore fe gawsom ymweliad gan Ysgol Bro Cleddau. Cafodd y disgyblion wybod am y gwaith yr ydym yn ei wneud a cael cyfle i roi cynnig ar gerdded y maes, trywelio a chwilio drwy'r tomenni gwastraff am darganfyddiadau. Roedd yn edrych fel eu bod wedi mwynhau eu hymweliad, ac efallai bod y brofiad wedi annog archeolegwyr egin y dyfodol. Yn y prynhawn fe rhoddwyd daith dywysedig o amgylch y safle i Gymdeithas Hanes Llangwm.


Mike, Rob W, Heather, Jen, Jane, Fiona, Rob L ac Alice yn gwiethio'n galed yn Ffos 1


Heather yn dechrau datguddio y wal


Taith dywysedig o amgylch y safle i Gymdeithas Hanes Llangwm

22 Ebrill:

Ein diwrnod cyntaf o law mân, er gwaethaf hyn roeddem yn ddiolchgar iawn nad oedd y tywydd yn oedi unrhyw un o'n gwirfoddolwyr. Mae mwy o grochenwaith wedi cael ei adfer o Ffos 1, gan gynnwys nifer o ddarnau cyfunedig sy'n ymddangos i fod yn rhan o lestr canoloesol. Mae pwll bach gyda claddedigaeth anifail hefyd wedi cael ei gloddio, yn ôl pob tebyg ddim yn hen iawn ond yn anifail anwes o gyn berchennog Great Nash. Mae gwaith caled ym mhen dwyreiniol y ffos, yr ydym yn gobeithio cwblhau yfory yn dod â ni yn nes i'r archaeoleg.

Mae cloddio'r pwll yn Ffos 2 wedi ei gwblhau ac adnabyddwyd twll post. Nid yw'r ffos bellach yn llawn cerrig, ac mae'n debygol o ofd yn ffin cae sydd yn cyn-ddyddio'r ardd furiog.

Hefyd yn dioddef y tywydd yn y bore oedd disgyblion o Ysgol Gynradd Hook. Fe roddwyd daith o'r safle iddynt a rhoddwyd gwybodaeth am waith y archeolegwyr, ac fe wnaethynt ymgymryd maes-gerdded. Fe wnaethom osgoi trywelio heddiw oherwydd yr amodau gwlyb ac i osgoi'r plant fynd yn rhy fwdlyd. Beth bynnag, roedd eu brwdfrydedd eithafol yn chwilio am ddarganfyddiadau yn y tomenni sbwriel yn golygu bod rhan fwyaf o'r disgyblion wedi gadael y safle gyda llawer o fwd arnynt! Mwy o archeolegwyr y dyfodol?

Yn ystod amser cinio, cawsom ymweliad wrth yr AS lleol dros Breseli Sir Benfro, Stephen Crabb (yr Ysgrifennydd Gwladol dros Waith a Phensiynau) a oedd yn gwneud taith o gwmpas y Prosiect Treftadaeth Llangwm, gan gynnwys y Tapestri a'r gwaith yn Eglwys Sant Jerome. Roedd yn edmygol o led yr ymgysylltiad â'r gymuned mae'r prosiect wedi annog.


Rob yn glanhau yn ofalus o amgylch y crochenwaith canoloesol cyn ei godi


Stephen Crabb AS gyda Pam Hunt a Liz Rawlings o Treftadaeth Llangwm ar y safle

23 a 24 Ebrill:

Fe wnaeth y gwaith ar ddydd Sadwrn gynnwys cloddio pwll claddu gyda dau mamal bach, efallai anifeiliaid anwes cyn berchnogion Tŷ Great Nash. Roedd ein gwirfoddolwyr ieuengaf, Dylan, yn ddigon ffodus i ddod o hyd i ymyl fawr pot coginio canoloesol yn ystod ei fore ar y safle.

Er bod y Sul yn ddiwrnod o orffwys, ni allodd cyfarwyddwr y safle wrthsefyll gwario'r prynhawn ar y safle gyda'i fab Oscar i wneud y gorau o'r tywydd da. Cafodd y gwaith ei ganolbwyntio ar lleihau y ddaear ym mhen dwyreiniol Ffos 1 lle roedd dal yn bod angen cael gwared pridd gardd i gyrraedd y lefelau archaeolegol odanynt. Datguddiwyd dwy nodwedd.


Pwll yn cynnwys gweddillion claddedig dau famal bach


Oscar yn cloddio ym mhen dwyreiniol Ffos 1

25 Ebrill:

Cafodd y ddwy nodwedd ym mhen dwyreiniol Ffos 1 eu cloddio, ac mae'r ddwy yn cynnwys crochenwaith canoloesol. Mae bosibl y gall barhad y darn byr o wal ym mhen gorllewinol Ffos 1 yn awr ei weld mewn ffurf ffos lleidr, sef ffos lle mae cerrig adeiladu da wedi'u cymeryd i ffwrdd ar gyfer eu defnyddio mewn mannau eraill, ond mae'r ffos sylfaen yn parhau i fod.

Yn Ffos 2, mae'r hanner gorllewinol yn awr wedi'i gwblhau a'i gofnodi. Yn yr hanner dwyreiniol rydym bellach wedi cadarnhau presenoldeb pâr o ffosydd sy'n ymddangos i gyd-fynd â'r nodwedd a gofnodwyd gan yr arolwg geoffisegol sy'n rhedeg i'r gogledd o'r cae deheuol.


Eileen, Liz, Jen, Rob, Dorothy a David yn galed ati


Jim a Jude yn trafod y stratigraffeg yn Ffos 2

26 Ebrill:

Diwrnod da, er gwaethaf y gwynt a'r oerfel, ond o leiaf cadwodd y glaw i ffwrdd. Mae'r safle yn tynnu at ei derfyn ac rydym wedi cwblhau cloddio rhan fwyaf o'r nodweddion a'r ardaloedd yn Ffos 1. Neu felly roedden ni'n meddwl.

Mae ein wal bellach wedi cael ei ddadorchuddio ar draws y ffos i gyd, gyda wyneb allanol posibl i'r gorllewin, o bosibl yn nodi ei fod yn y wal allanol adeilad. Mae haenau clai i'r dwyrain yn awgrymu olion lloriau pridd garw iawn, efallai adeilad allanol a oedd yn gysylltiedig gyda fersiwn gynharach Tŷ Great Nash. Cafodd crochenwaith canoloesol ei gloddio oddiwrth y pridd ar ben y wal.

Cafodd slot prawf bychan ei gloddio drwy haen o bridd, tebyg i fod yn bridd naturiol, yn agos i ganol y ffos. Mae hyn yn edrych fel cronni 'hill-wash' (neu 'colluvium') a adneuwyd ymhell cyn y cyfnod canoloesol. Cafodd nifer o fflintiau wedi'u taro eu hadennill o'r haen. Mae'n edrych fel petai ein safle canoloesol yn gorwedd ar ben safle cynhanesyddol llawer gynharach! Ni fyddwn yn aflonyddu rhagor y salfe gynharach a byddwn yn ei adael i gadw o dan y ddaear.

Mae gwaelod pot coginio canoloesol wedi'i hadennill o'r ardal yn cael ei gloddio yn Ffos 2, gyda mwy o nodwedd eto i'w cloddio. Gobeithir y bydd mwy o grochenwaith i'w weld pan fyddwn yn cwblhau'r hyn yfory.


Jude, Liz a Rob yn datguddio'r wal


Graham gyda gwaelod y pot a darganfyddwyd yn Ffos 2


Ychydig o'r fflintiau a ddarganfyddwyd tu fewn yr haenau gwaelod yn Ffos 1

27 Ebrill:

Fel mae'r cloddiad yn dod i ben rydym yn gwneud mwy o gofnodi na cloddio. Mae rhai o'r gwirfoddolwyr wedi dysgu am y pleser o gynllunio, arlunio adrannau a lefelau. Rydym wedi cloddio ychydig bach mwy o'r haen 'hill wash' sydd yn cynnwys y fflintiau, i gael syniad o'i ddyfnder. Mae'r pridd i gyd wedi'i rhydylli ac mae nawr gennym 60 o fflintiau wedi'u taro, sy'n debyg o fod yn dyddio o'r cyfnod Mesolithig. Rydym wedi cwblhau glanhau y wal a hefyd wedi parhau i gloddio Ffos 2, gyda mwy eto o grochenwaith yn cael ei ddarganfyddi o bosibl i gyd yn dod o'r un llestr.


Jon yn ceisio cadw'n obeithiol tra bo'n rhydylli. Daeth o hyd i fflint ychydig funudau yn ddiweddarach.


Y wal yn Ffos 1

28 Ebrill:

Mae tamaid yn annheg fod y tywydd oeraf wedi dod tra bod gennym y tasgau lleiaf corfforol i'w gwneud. Rydym yn ddiolchgar iawn bod ein gwirfoddolwyr wedi dal ati drwy'r oerfel i dynnu lluniau o bron pob un o'r adrannau a chynlluniau oedd eisiau i ni gwblhau'r safle heddiw. Aeth popeth yn dda iawn, hyd amser mynd adref pan sylweddolom fod allwedd y fan ar goll. Bu Alice a fy hun yn edrych yn ffrantig ond yn anllwyddiannus drwy'r safle a'r tommeni gwastraff. Cawsom ein hachub yn y diwedd drwy cael y set sbâr o allweddi, ond roedd yn ddiwrnod llawer mwy hir ar y safle nag a fwriadwyd. Ymddiheuriadau i bawb a oedd yn y digwyddiad yn Nôl-Y-Bont, Borth yn y nos am fy absenoldeb.


John a Lesley yn recordio yn Ffos 1


Fiona a Jen yn recordio yn Ffos 2

29 Ebrill:

Roedd y diwrnod olaf ar y safle i fod yn derfyn cyflym ac i glirio i fyny. Fel pob tro roeddem wedi tanamcangyfrif faint o waith oedd ar ôl! Er ei fod yn ddiwrnod hir, efallai fod hyn oherwydd ein bod wedi cael cinio hir a dymunol iawn gyda Liz Rawlings. Gyda'r holl daflenni cyd-destun wedi eu gwneud, lluniau adran a chynlluniau wedi eu tynnu, glanheuad da o'r maes a llun o ardal y fflintiau (cyfrif terfynol - 70), roedd yn amser i bacio i fyny'r offer a phabell y safle. Gwnaethom hyn mewn amser byr oherwydd gallem weld cwmwl glaw mawr a thywyll iawn yn agosau.

Ar y cyfan, mae'r safle wedi bod yn llwyddiant aruthrol ac rydym yn gobeithio bod pob un o'n gwirfoddolwyr wedi mwynhau'r profiad ac wedi dysgu ychydig mwy am y broses archeolegol. Rydym nid yn unig wedi cael llawer o wybodaeth am arfer canoloesol y safle ond hefyd wedi dod ar draws safle Mesolithig pwysig iawn yn gorwedd oddi tano!

Llawer o ddiolch oddi wrth Alice a fi i'r canlynol am eu gwaith caled a'u hymrwymiad i'r prosiect: Barbara, David A, David M, David S, David Sc, Dilys, Dorothy, Dylan, Eileen, Emma, Fiona C, Fiona H, Gail, Geoff, Graham, Heather, Jacqui, Jane, Jen, John, Jon, Jude, Kim H, Kim S, Lesley, Liz, Llinos, Margaret, Maureen, Mike, Oscar, Patrick, Richard, Rob L, Rob W, Sian a Tony (ymddiheuriadau os ydw i wedi gadael unrhyw un allan). Diolch yn fawr i Liz a Pam o Dreftadaeth Llangwm am drefnu'r prosiect ac am ein galluogi i gymryd rhan; ac yn arbennig i Will Scale a'i deulu am ganiatau i ni gario allan y gwaith yn Great Nash (a'i gi Ben am fod yn gyfaill cyson ar y safle).

Jim


Golygfa terfynol o Ffos 1


Pabell y safle a'r fan cyn pacio


Ben

 

 

 

[click for navigation menu if not present]

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]